Ruske aviobombe i razaranje Sarajeva Bombardovanje Doma Radio-televizije Bosne i Hercegovine - 28. juni 1995.

Piše: Merisa Karović-Babić

Upotreba modifikovanih aviobombi, poznatijih i kao „oružje terora“, posebno intenzivirana tokom 1995. godine, poslužila je i kao sredstvo ucjene kojim su srpski vojnici i političke strukture prijetili da će zauzeti sve sigurne zone Ujedinjenih nacija i „završiti rat“ za dva mjeseca, ukoliko se ne ponište predložene tačke sporazuma Kontakt-grupe koje im nisu išle u prilog. Još ranije, početkom 1994. godine, prilikom posjete Saveznoj Republici Jugoslaviji (SRJ), lider Ultradesničarske ruske stranke Vladimir Žirinovski je izjavio:

Niko na svetu nema tako moćno oružje (...) Za sobom ne ostavlja ništa živo (...) ono može da spase Slovenstvo i pomogne Srbima da se odbrane od terorističkog zapada.

 

Nekoliko dana prije nego je, prilikom svoje posjete SRJ, Žirinovski novinarima otkrio vijest o posjedovanju novog oružja, na brdo Žuč je 29. januara 1994. godine pao jedan projektil za koji je ustanovljeno da se radi o tipu ruske aerosolne aviobombe ODAB-500, korištene u Čečeniji, a od čijeg je djelovanja u krugu od 30 metara bila spaljena trava i zemlja. Ova bomba napravljena je veoma profesionalno ‒ imala je kontejner s padobranom i sastojala se od 4 ruska raketna motora tipa GRAD, a istragom je ustanovljeno da se radi o aerosolnoj aviobombi lansiranoj s motornog vozila iz pravca dijela Vogošće, područja pod kontrolom Sarajevsko-romanijskog korpusa Vojske Republike Srpske (SRK VRS). 

Ultimatum NATO-a, koji je uslijedio nakon masakra na pijaci Markale (5. februara 1994), odgodio je upotrebu, ali ne i proizvodnju modifikovanih aviobombi. Odgađanje upotrebe ovih bombi odnosilo se samo na Sarajevo, jer su srpske snage, u toku napada na Bihać, Cazin, Goražde, Olovo, Maglaj i druge gradove tokom 1994. i 1995. godine, uz ostala oružja i oruđa, koristile i modifikovane aviobombe. Potom su, uz pomoć Generalštaba Vojske Jugoslavije (GŠ VJ), izrađene vrlo neprecizne modifikovane aviobombe tipa FAB-100 i FAB-250, čija primjena u urbanim sredinama „neminovno dovodi do pojave civilnih žrtava“, a predstavljaju primitivnu izradu ruske modifikovane aviobombe ODAB-500. One su mogle biti lansirane sa zemlje i bile su obično težine 100 ili 250 kilograma. Raketni motori ovih bombi izrađivani su u fabrikama oružja na području SRJ, dok su se ostali dijelovi proizvodili u vogošćanskom Pretisu, čiji se direktor Milorad Motika 10. maja 1994. godine obratio svojim nadređenim, s molbom da se uputi pismo Momčilu Perišiću i da se traži da Krušik Valjevo ubrza dopremu 1.000 raketnih motora 122 mm za potrebe PRETIS-a. 

S njihovom intenzivnom primjenom na području Sarajeva kao pravi moment poslužio je istek Carterova primirja u aprilu 1995. godine, kada je Karadžić, u svome obraćanju medijima prijetio kako oni posjeduju novu vrstu oružja kojom rat mogu završiti za dva mjeseca. 

Neposredno nakon ove Karadžićeve prijetnje, Ilidžanska brigada VRS-a je 6. aprila 1995. od Komande SRK-a dobila zadatak da izabere „najunosniji cilj“ u Hrasnici ili Sokolović-Koloniji, prigradskim, gusto naseljenim mjestima, „gde bi bile najveće i ljudske i materijalne žrtve“ (Dragomir Milošević, 6. april 1995). Aviobomba težine 250 kg lansirana iz vodozaštitne zone na području Vrela Bosne, pod kontrolom VRS-a, u jutarnjim satima 7. aprila 1995. godine, pogodila je i srušila kuću na sprat u Ulici Alekse Šantića u Hrasnici, od čijeg je djelovanja ubijena Ziba Čustović, a ranjena tri civila, te pričinjena veća materijalna šteta na više kuća u neposrednoj blizini eksplozije. Nakon ovog zločina, u borbenom izvještaju koji je Ilidžanska brigada podnijela Komandi SRK-a 7. aprila 1995. navodi se da je na Hrasnicu toga dana lansirana avionska bomba. 

Predstojeće ofanzive SRK-a i drugih korpusa VRS-a imale su za cilj „staviti Sarajevo u duboko okruženje“, za što je bilo neophodno urediti položaje tako da se „iz tih objekata za dejstvo može ostvariti uspješna vatra po izabranom objektu“, a Pripreme za dejstvo uključivale su, pored obezbjeđenja dodatnih minobacača, i pripremu lansera za aviobombe, koje bi, prema naredbi Dragomira Miloševića, trebale biti „spremne za dejstvo po gradu“. Krajem aprila, u sklopu Priprema za dejstvo, Talas-1, SRK je planirao korištenje većeg broja aviobombi, „tako da, u slučaju promašaja, sledeći projektil mora pasti u cilj (...) Za pripremu ovih sredstava neposredno je odgovoran pukovnik Manojlović Tadija” (Komanda SRK, Str. pov. br. 20/04-133, 21. april 1995, Pripreme za dejstvo, ''talas-1'', Komandant: generalmajor Dragomir Milošević). Tokom naredna dva mjeseca zabilježeno je njihovo djelovanje posebno po ulicama Safeta Zajke, Majdanska, Safeta Hadžića, višespratnicama u naselju Alipašino Polje (na Trgu međunarodnog prijateljstva, Geteova ulica, RTV-dom), Dositejevoj ulici – Institut za onkologiju UMC i na drugim lokacijama po gradu. 

Neke od spomenutih ulica nalazile su se u neposrednoj blizini zgrade RTV-doma. Ne možemo sa sigurnošću tvrditi da je cilj SRK-a bila upravo ta zgrada, ali na 46. sjednici Skupštine RS-a Radovan Karadžić je negodovao zbog neuspjeha njegovih snaga da „sruše (...) sarajevsku televiziju“, iako su je „tukli ... svim sredstvima“:

Molim vas, mi smo tukli sarajevsku televiziju svim sredstvima koja smo imali i nismo joj mogli ništa. Ja sam tek kada je rat počeo shvatio zašto je zgrada sarajevske TV onako ružna, ja sam tamo ulazio kao književnik itd. to su neke kasete, zidovi, hodnici nešto čudno, to je sve pravljeno za slučaj rata, jer su oni znali da će biti građanski rat. (Radovan Karadžić, 24. novembar 1994)

 

Jednoj od ovih bombi, lansiranoj iz pravca Dogloda ili Butila, uspjelo je da 28. juna 1995. godine oko 9.20, pogodi krov zgrade RTV-doma na drugom spratu (zgrada RTV-doma ima 10 spratova, ali je drugi sprat imao svoj krov i odvojen je od drugih dijelova zgrade velikim atrijem), usljed čijeg je razornog djelovanja ubijen jedan civil, ranjeno ih 28, a u prostorijama RTV-doma pričinjena je ogromna materijalna šteta.

Dva dana nakon što je lansirana aviobomba na RTV-dom, Dragomir Milošević je u izvještaju SRK naveo:

Naši artiljerci precizno odgovaraju na dejstva muslimanske atriljerije. U jednom takvom odgovoru 28. juna pogodili su RTC BiH, centar medijske laži protiv pravedne borbe srpskog naroda. (Dragomir Milošević, 30. juni 1995)

 

S obzirom na to da je pogođen sprat na kojem su se nalazile i kancelarije novinara poznatih svjetskih medijskih kuća, u izjavi za sarajevsko Oslobođenje novinarka londonskog Independenta je istaknula: 

 

Karadžićevi Srbi vjerovatno očekuju da će ovim napadom natjerati mnoge novinare da napuste Sarajevo kako iz njega više ne bi mogli izvještavati. Oni ne vole da se iz njega prave izvještaji. Ne vole da odavde odlaze fotografije.

 

Nepuna četiri sata nakon ove, ponovno je na sarajevsko naselje Alipašino Polje ispaljena aviobomba, koja je eksplodirala na osmi sprat nebodera u Geteovoj ulici br. 5, kada su ubijena tri, a ranjeno sedam civila. Nekoliko stanova od sedmog do jedanaestog sprata nebodera u potpunosti je uništeno, pri čemu su od betonskih zidova ostali samo glavni betonski nosači. Jedan od stanara nebodera, koji se u trenutku eksplozije bombe nalazio u svom stanu na 11. spratu, ''propao'' je u jedan od razrušenih stanova na sedmom spratu. Komšije iz stana na sedmom spratu posvjedočili su novinarki Oslobođenja kako su oni “bili [su] u šoku kada se iz ruševina u hodnik pojavio čovjek prekriven prašinom i bez vidljivih povreda. Svi smo zanijemili od iznenađenja i pomislili da je priviđenje”. 

Nakon ovog masakra na licu mjesta je obavljen uviđaj na čelu sa sudijom Višeg suda Izetom Baždarevićem, u prisustvu službenika CSB-a MUP-a RBiH, kada su svi materijali za koje se smatra da bi mogli potjecati od projektila koji je eksplodirao na navedenoj lokaciji dostavljeni na vještačenje Odjeljenju za kontradiverzionu zaštitu, a za koje je utvrđeno da „najvjerovatnije potiču od pogonskog sklopa modifikovane aviobombe FAB-250, kalibra 325 mm“. Odjeljenje za KDZ ustanovilo je kako je aviobomba bila teška 231 kg i da je punjena sa 96 kg trinitrotoluola. (Osim eksplozivnosti pri visokim temperaturama, ovaj spoj je otrovan, negativno utječe na plodnost kod muškaraca i sumnja se da je kancerogen.) Između sedmog i osmog sprata pronađeni su ostaci triju raketnih motora 122 mm GRAD, na kojima su bili vidljivi „hladni znakovi karakteristični za rusku municiju“, a istražitelji su zaključili da je i ova bomba ispaljena iz pravca šire zone Butila – Dogloda, te da je, istovjetno kao i bomba koja je lansirana četiri sata prije, udaljenost lansera od mjesta eksplozije bila oko 6.000 metara. 

Pripadnici srpskih snaga nastavili su lansiranje modifikovanih aviobombi i u narednom razdoblju, tokom jula i augusta, kada su ponovno mete bila naselja Hrasnica i Sokolović-Kolonija, kao i poslovna zgrada Bitas u Ulici Zmaja od Bosne 64, što je za posljedicu imalo ogromne ljudske i materijalne žrtve. 

Budući da su srpske snage s ovom novom vrstom oružja nastojale dobiti prevagu u psihološkom vođenju rata, stvarajući pritisak na civile u gradu koji su držali pod opsadom, zaključujemo da su modifikovane aviobombe u potpunosti postizale željeni efekat i poslužile kao jedna od mjera sprečavanja deblokade grada.

 

Izvori: 

Karović-Babić, Merisa, Masovna ubistva civila u Sarajevu za vrijeme opsade 1992-1995, Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo, 2014, 188-200.

Zečević, Berko, Primjena modifikovanih avionskih bombi tokom opsade Sarajeva 1994-1995, Sarajevo, februar 2017.

Share: